Қоғамдық көлік қызметінде ана тіліміз ақсап тұр

Қарағанды қаласының мәдениет жә­не тілдерді дамыту бөлімі қаланың мар­шруттары үшін телеарна мен автопарк директорларына жолаушылар көлікте­ріндегі аудиовизуалды жарнама мен көрнекі ақпараттарды ҚР «Қазақстан Рес­публикасындағы тілдер туралы» за­ңының 21 бабының талаптарына сәй­кестендіру қажеттілігі туралы хат­тар жолдаған болатын. Алайда, заң та­лаптары да, әкімдік тарапынан жол­данған хаттар да назардан тыс қалуда.

Қала ішінде қатынайтын автобустар және түрлі бағыттарда жолаушылар та­сымалдайтын көліктерде «Қазақстан Респуб­ликасындағы тіл туралы» заңы 21 бабының талаптары сақталмайды. Атал­ған бапқа сәйкес, көрнекі ақ­па­раттардың барлық мәтіні мынадай рет­пен: мемлекеттік тілде – сол жағына немесе жоғары жағына, орыс тілінде оң жағына немесе төменгі жағына ор­наласады, бірдей мөлшердегі әріп­термен жазылады. Қажеттілігіне қарай, көрнекі ақпараттардың мәтіндері қо­сымша басқа да тілдерге аударылуы мүмкін. Бұл жағдайда қаріп өлшемі нор­мативтік құқықтық актілерде белгіленген талаптардан аспауға тиіс. Ауызша ақ­парат, хабарландыру, жарнама мем­лекеттік тілде, орыс және қажет болған жағдайда, басқа да тілдерде беріледі.

Автобустардың алдыңғы қатарында «Жолаушылар және жолаушы жүгін тасымалдау ережесі» көрсетілген. Бір қарағанда, барлығы дұрыс сияқты: қа­зақша және орысша нұсқалары бар. Алайда, заң талаптары сақталмаған, ере­желердің орналасу реті ауысып кеткен. Хабарландыру, жарнама мем­лекеттік тілде, орыс және қажет болған жағдайда, басқа да тілдерде берілуі тиіс. Алайда, көпшілігінде ақпараттар тек орыс тілінде көрсетілген.

Автобус салонындағы хабарламалар да тек орыс тілінде ұсынылған. Атал­ған сипаттағы мәліметтердің мем­лекеттік тілдегі нұсқасы кездеспеді. ҚР «Жарнама туралы» заңы 3 бабының 1-1 тармағына сәйкес, сыртқы (көр­некі) жарнама – жыл­­жымалы жә­не жыл­­жымайтын объек­тілерде ор­на­лас­­­тырылған, сондай-ақ, ор­­­тақ пай­да­ланудағы автомобиль жол­дарының бөлінген белдеулеріндегі және елді мекендердегі үй-жайлардың шегінен тыс ашық кеңістікте орналастырылған жарнама.

Дами отырып, сыртқы жарнама адам­зат өмірінің барлық жаңа саласын меңгеріп келеді.

Бүгінгі күні көлік құралындағы жар­нама өзге жарнама тасымалдаушыларға қарағанда арзанырақ. Сонымен қатар, оның тиімділігі де кем емес. Көліктегі жарнама тұтынушыға ұзағырақ әсер қал­дыратынын атап өту керек.

Автобус терезелеріне бей-берекет жапсырылған осы сипаттағы түрлі концерттік бағдарламалар мен шоу, цирк қойылымдары, қызмет көрсету түрлері туралы хабарландырулар да тек орыс тілінде. Аталған көрнекі ақпараттардың мәтіндері қаланың мәдениет және тіл­дерді дамыту бөлімінің рұқсатынсыз ілінеді.

Жолаушылар автобустарының сыр­тындағы ықшам аудандар, аялдамалар атаулары да ресми тілде толтырылған, қазақ тіліндегі мәтіндерінде грамма­тикалық қателер өте көп.

Бұл №3 және №5 автопарктердегі (№53, №43 және №118, №49, №7) жағдай. Жолаушылар тасымалдайтын жеке меншік көліктердегі жағдай да мәз емес. Қарағанды қаласының №23, №66, №014, №29 және т.б. жеке меншік маршруттық автокөліктеріндегі ақпараттардың қазақ тіліндегі нұс­қасы болмауымен қатар, олар тиісті түрде ресімделмеген, жыртылған, әбден тозығы жеткен

Сонымен қатар, жолаушылар та­сымалдайтын автокөліктерде халыққа маршруттық телеарна қызмет көрсетуде. Қарағанды қаласының жолаушылар тасымалдайтын автобустарында ха­лық­қа қызмет көрсететін «Бірінші мар­шруттық телеарна» өз қызметін тек орыс тілінде жүзеге асырады.

Қарағанды қаласының мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі аталған мекемеге тығыз іскерлік қарым-қатынас жасау мақсатында хаттар жолдаған болатын. Ол хаттар, өкінішке қарай, жауапсыз қалды. Автобустардың сыр­тында да кейде олқылықтар байқалып жатады.

Жалпы, орысша терминдердің де, сол сияқты халықаралық терминдердің де қазақ тіліне сіңетіні бар, сіңбейтіні бар. Сондықтан, ең алдымен өз тіліміздің бүкіл сөздік қорын сарқа пайдалануымыз керек. Осы бағыттағы жұмысымыз әлі ақсап жатыр.

Қоғамдық көліктердегі бүгінгі қа­лыптасқан жағдайды қала бойынша жалғыз тіл маманының қадағалауы мүм­кін емес. Бұл жерде қала тұрғынының немесе қоғам мүшесінің рухани сер­гектігі, яғни, белсенділігі қажет деп есеп­теймін. Яғни, өзі отырған көліктің ішінде дұрыс анықтама берілуін, хабардың мемлекеттік тілде алынуын, көрнекі ақ­параттардың қазақ тілінде ілінуін талап етуге әркім құқылы. Сонымен қа­тар, кондукторлардан аялдамаларды мемлекеттік және орыс тілдерінде ха­барлауды талап ету керек. Тіл мәселесі – өте күрделі мәселе. Оны қаулымен қорқытып, заңмен үркітіп жүзеге асыра алмайсың.

Салондағы төлемақы алу, тәр­тіп қадағалау қызметі тек қана орыс тілінде. Қадағалау жоқ, мик­ра­­фон­ды жүргізушілер өздері өші­ріп қояды, сынатыны тағы бар. Ас­та­нада кондукторлар дайындайтын «Жо­лау­шылар көлігінің қызметкерін оқыту, даярлау орталығы» бар. Бізге осыны ескеру қажет. Ақтөбе қаласындағы қо­ғамдық көліктерде қоғамдық қай­раткерлер мен ақын-жазушылардың су­реттері мен нақыл сөздері жазылған көрнекі ақ­параттар жолаушылар на­за­рына ұсы­нылған. Бұл – бізге де үлгі бо­ларлық жағдай. Жастар қазақша сөйлесін, ұлт­тық болмысымызды жойып алмайық деген ниетпен осыны өз тәжірибемізге енгізсек, нұр үстіне нұр болар еді. Теміржол, автобекеттерде, қоғамдық кө­ліктерде қазақ музыкасы немесе күйлері ойнап тұрса, қандай тамаша.

Ел Конституциясы бойынша бе­кітілген қазақ тілінің мемлекеттік мәр­тебесін қолдау мен қорғау – әрбір азаматтың парызы мен міндеті. Осы жауапкершілікті түсінгенде ғана біз «жарымжан» жарнама мен шалажансар ақпаратқа бейжай қарамайтынымыз анық.